6 oktober 2026
Nederlandse gemeenten krijgen meer mogelijkheden om zelf de regie te houden over AI-systemen en algoritmen die zij inkopen. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) werkt samen met het ministerie van Binnenlandse Zaken, de gemeente Utrecht en de Universiteit Utrecht aan nieuwe criteria voor digitale autonomie bij gemeentelijke aanbestedingen.
De ontwikkeling komt op een moment waarop gemeenten steeds vaker gebruikmaken van algoritmen, cloudsoftware en AI-systemen. Tegelijk groeit de zorg over afhankelijkheid van grote technologiebedrijven. Vooral bij systemen die persoonsgegevens verwerken of onderdeel worden van publieke dienstverlening, kan zo’n afhankelijkheid grote gevolgen hebben.
Gemeenten willen niet vastzitten aan één leverancier
Bij de aanschaf van AI kijken gemeenten traditioneel naar prijs, functionaliteit en veiligheid. Daar komt nu een belangrijk criterium bij: hoeveel controle houdt de gemeente zelf over het systeem?
Dat gaat bijvoorbeeld over de gebruikte data, de technische infrastructuur en de mogelijkheid om later van leverancier te veranderen.
Volgens de nieuwe benadering moet een gemeente vooraf beter kunnen beoordelen wat er gebeurt wanneer een leverancier zijn voorwaarden verandert. Ook moet duidelijker worden hoe eenvoudig gegevens en systemen naar een andere leverancier kunnen worden overgebracht.
Daarmee raakt AI-inkoop direct aan digitale autonomie.
AI wordt onderdeel van publieke dienstverlening
De discussie is belangrijk omdat AI steeds verder doordringt tot gemeentelijke processen. Denk aan documentanalyse, dienstverlening aan inwoners, fraudedetectie, planning en ondersteuning van ambtenaren.
Een AI-systeem staat bovendien zelden volledig op zichzelf. Het kan gekoppeld zijn aan databases, dossiers, cloudplatforms en andere software.
Daardoor kan een ogenschijnlijk kleine AI-aankoop uiteindelijk een langdurige technische afhankelijkheid veroorzaken.
De VNG wil dat gemeenten die risico’s al tijdens de aanbesteding kunnen meewegen. Gemeenten kunnen nog tot 19 oktober reageren op de voorgestelde criteria en eisen.
Algoritmeregister laat groei zien
De ontwikkeling sluit aan bij een bredere digitalisering van Nederlandse overheden. Volgens het landelijke Algoritmeregister waren op 6 oktober 531 organisaties aangesloten en waren 1.579 algoritmebeschrijvingen gepubliceerd.
Daarvan stonden 1.435 beschrijvingen geregistreerd als algoritmen die daadwerkelijk in gebruik zijn. Ook zijn inmiddels 342 gemeenten aangesloten en hebben zij informatie gepubliceerd of zijn zij aangesloten op het register.
Dat maakt duidelijk dat algoritmische systemen geen experiment meer zijn binnen de overheid. Ze vormen steeds vaker onderdeel van dagelijkse processen.
Waarom dit lokaal belangrijk is
Voor inwoners speelt deze discussie zich vaak achter de schermen af. Toch kan de manier waarop een gemeente AI inkoopt uiteindelijk invloed hebben op bijvoorbeeld vergunningverlening, dienstverlening en gegevensverwerking.
Daarom wordt digitale autonomie steeds meer een bestuurlijk onderwerp.
Gemeenten willen de voordelen van AI benutten. Tegelijk willen zij voorkomen dat cruciale publieke processen afhankelijk worden van één commercieel platform.
De komende jaren zal die balans waarschijnlijk een van de belangrijkste thema’s worden binnen de digitale overheid.
Bronnen:
AanbestedingsCafe – Gemeenten houden grip op inkoop AI
Laat een reactie achter