Het Rijksmuseum en technologiebedrijf Prosus starten een samenwerking van drie jaar om kunst en cultuur met behulp van kunstmatige intelligentie toegankelijker te maken. AI-specialisten gaan samen met het museum onderzoeken welke toepassingen bezoekers kunnen helpen om de collectie beter te ontdekken. De samenwerking biedt kansen voor een nieuwe museumervaring, maar roept ook een belangrijke vraag op: hoe voorkom je dat technologie de kunst zelf naar de achtergrond verdringt?

Een bezoek aan het Rijksmuseum begint vaak met een eenvoudige vraag: waar moet je kijken? De collectie omvat duizenden objecten, uiteenlopende kunststromingen en verhalen die zich over eeuwen uitstrekken. Wie zonder voorbereiding binnenloopt, ziet misschien de bekendste schilderijen, maar mist gemakkelijk de historische verbanden en minder bekende werken die een bezoek juist bijzonder kunnen maken.

Kunstmatige intelligentie zou daar verandering in kunnen brengen. Een digitale assistent kan bezoekers helpen om onderwerpen te verkennen, verbanden tussen kunstwerken te ontdekken en informatie af te stemmen op hun interesses. Dat is althans een van de mogelijkheden die het Rijksmuseum en Prosus de komende drie jaar willen onderzoeken.

De samenwerking werd op 28 oktober 2026 bekendgemaakt. AI-specialisten van het AI Talent Lab van Prosus werken sinds oktober fulltime mee aan projecten van het museum. De eerste fase draait om het onderzoeken van de doelen, beschikbare gegevens, bestaande werkwijzen en technologische mogelijkheden. Daarna willen de partijen data analyseren en concrete toepassingen ontwikkelen. Welke specifieke AI-producten uiteindelijk worden gebouwd, is nog niet bekendgemaakt.

Dat laatste is belangrijk. Het gaat voorlopig om een onderzoeks- en ontwikkeltraject, niet om de aankondiging dat het museum al een volledig nieuwe AI-bezoekersdienst heeft gelanceerd.

Waarom een museum eigenlijk AI nodig heeft

Musea beschikken over grote hoeveelheden informatie: catalogi, kunsthistorische beschrijvingen, historische documenten, restauratiegegevens en onderzoek naar de herkomst van objecten. Een deel daarvan is toegankelijk voor bezoekers, maar de informatie kan verspreid zijn over verschillende systemen en publicaties.

AI kan helpen om zulke gegevens op een andere manier doorzoekbaar te maken. In plaats van een zoekterm in te voeren, zou een bezoeker bijvoorbeeld kunnen vragen welke schilderijen iets vertellen over het dagelijks leven in de zeventiende eeuw, hoe kunstenaars licht gebruikten of welke voorwerpen iets laten zien over internationale handelscontacten.

Een goed ontworpen systeem kan vervolgens relevante werken selecteren en uitleg geven over de onderlinge verbanden. Dat kan vooral waardevol zijn voor mensen die weinig kunsthistorische voorkennis hebben.

Een museumbezoek hoeft dan niet langer uitsluitend te bestaan uit het volgen van een vaste route of het lezen van korte bordjes. De bezoeker kan zelf vragen stellen en een onderwerp verder uitdiepen.

Maar de kwaliteit van zo’n ervaring hangt af van veel meer dan de chatbot die de vragen beantwoordt. De informatie moet betrouwbaar zijn, de antwoorden moeten aansluiten bij de collectie en bezoekers moeten kunnen begrijpen waarop de uitleg is gebaseerd.

Van zoekmachine naar persoonlijke museumgids

Een mogelijke toepassing is een AI-assistent die bezoekers helpt bij het samenstellen van een persoonlijke route. Iemand die geïnteresseerd is in de geschiedenis van Amsterdam kan andere werken te zien krijgen dan iemand die vooral aandacht heeft voor techniek, mode of de schilderkunst van een bepaalde periode.

Ook toegankelijkheid biedt kansen. Een digitale gids zou informatie op verschillende niveaus kunnen aanbieden: een korte uitleg voor kinderen, een uitgebreidere kunsthistorische toelichting voor geïnteresseerde volwassenen of een vertaling voor internationale bezoekers.

AI kan bovendien helpen om verbanden zichtbaar te maken die bij een traditioneel museumbezoek minder snel opvallen. Een schilderij kan bijvoorbeeld worden verbonden met een voorwerp uit dezelfde periode, een historische gebeurtenis of een ander werk uit de collectie.

Dat betekent niet dat iedere bezoeker voortdurend met een scherm moet rondlopen. Juist een goede toepassing kan technologie op de achtergrond houden en de aandacht terugbrengen naar het kunstwerk zelf.

De beste digitale museumgids is niet noodzakelijk degene die het meeste praat. Het is degene die de bezoeker helpt om beter te kijken.

Het risico: een overtuigend antwoord dat niet klopt

Generatieve AI kan teksten produceren die helder, zelfverzekerd en overtuigend klinken. Dat maakt de technologie bruikbaar voor uitleg, maar brengt ook een bekend risico met zich mee: een systeem kan onjuiste informatie presenteren alsof die vaststaat.

Bij kunstgeschiedenis kan dat problematisch zijn. De datering van een werk, de identiteit van een afgebeelde persoon of de interpretatie van een detail kan onderwerp zijn van wetenschappelijk debat. Een AI-assistent die één verklaring presenteert als onomstotelijk feit, kan de nuance uit het onderzoek verwijderen.

Daarom zou het Rijksmuseum AI niet uitsluitend moeten beoordelen op hoe natuurlijk de antwoorden klinken. Belangrijker is of de informatie aantoonbaar klopt, of onzekerheid zichtbaar wordt gemaakt en of bezoekers de onderliggende bronnen kunnen raadplegen.

Een bruikbare aanpak is om AI antwoorden te laten opbouwen uit gecontroleerde museuminformatie en waar mogelijk te verwijzen naar de relevante catalogus of deskundige toelichting. Ook moet duidelijk zijn wanneer een systeem een historische bron samenvat en wanneer het zelf een interpretatie formuleert.

Mijn oordeel: voor een museum is betrouwbaarheid belangrijker dan een indrukwekkende demonstratie. Een assistent die minder vragen beantwoordt maar wel controleerbare informatie geeft, is uiteindelijk waardevoller dan een systeem dat overal een vloeiend antwoord op heeft.

Wie bepaalt het verhaal achter een kunstwerk?

Er is nog een inhoudelijke kwestie. Kunst is niet alleen een verzameling feiten die een computer kan ordenen. De manier waarop een museum een werk presenteert, bepaalt mede welke verhalen bezoekers zien en welke vragen zij stellen.

Een schilderij kan vanuit verschillende perspectieven worden bekeken: artistiek, economisch, religieus, politiek of maatschappelijk. AI kan helpen om die perspectieven naast elkaar te zetten, maar kan ook bestaande aannames versterken als de gebruikte gegevens onvolledig zijn.

Denk aan kunst uit de koloniale periode. De geschiedenis van een object kan verbonden zijn met handel, macht, geweld en de omstandigheden waaronder het in een museum terechtkwam. Een AI-systeem moet die complexiteit niet reduceren tot een gladde, eenvoudige samenvatting.

Dat vraagt om inhoudelijke verantwoordelijkheid van het museum. De technologie kan informatie ordenen, maar het museum moet bepalen welke bronnen betrouwbaar zijn, hoe historische onzekerheid wordt behandeld en welke context nodig is om een werk eerlijk te presenteren.

Daarmee is AI geen vervanging van kunsthistorici en conservatoren. Het kan hun kennis toegankelijker maken, maar die kennis blijft nodig om het systeem te ontwikkelen en te controleren.

Wat Prosus toevoegt aan de samenwerking

Prosus is een internationaal technologiebedrijf met activiteiten en investeringen in digitale ondernemingen. Via het AI Talent Lab leidt het bedrijf technisch AI-talent op. De huidige lichting bestaat volgens de bekendmaking uit dertien deelnemers, die werken aan projecten en worden begeleid binnen het bedrijf.

Voor het Rijksmuseum biedt de samenwerking toegang tot specialisten die ervaring hebben met data-analyse, generatieve AI en digitale toepassingen. Voor de deelnemers biedt het museum een omgeving waarin technologie moet aansluiten op echte inhoud, bestaande werkprocessen en de behoeften van bezoekers.

Dat maakt het project interessant buiten de museumwereld. AI wordt vaak ontwikkeld met algemene benchmarks als maatstaf: hoe goed beantwoordt een model een testvraag, hoe snel genereert het tekst en hoeveel taken kan het uitvoeren?

Een museum heeft andere succescriteria. Kan een bezoeker een werk beter begrijpen? Wordt informatie toegankelijker voor mensen die normaal weinig musea bezoeken? Blijven de historische uitleg en bronverwijzingen betrouwbaar? En levert de toepassing voldoende waarde op om de kosten en het onderhoud te rechtvaardigen?

Dat zijn vragen die veel organisaties zouden moeten stellen wanneer zij AI invoeren.

Hoe meet je of de samenwerking slaagt?

Het is verleidelijk om het succes van een AI-project af te meten aan het aantal functies dat wordt gebouwd of het aantal bezoekers dat een digitale assistent gebruikt. Maar gebruik alleen bewijst niet dat een toepassing daadwerkelijk iets verbetert.

Het museum zou bijvoorbeeld kunnen onderzoeken of bezoekers na gebruik van een AI-gids meer begrijpen van een kunstwerk, of zij nieuwe delen van de collectie ontdekken en of de uitleg toegankelijk is voor verschillende leeftijdsgroepen.

Ook moet worden gekeken naar fouten. Hoe vaak geeft het systeem onjuiste informatie? Hoe gemakkelijk kunnen bezoekers de bron controleren? En hoeveel tijd zijn medewerkers kwijt aan het corrigeren van fouten of het onderhouden van de kennisbasis?

Privacy verdient eveneens aandacht. Als een toepassing persoonlijke voorkeuren onthoudt of gedrag tijdens een bezoek analyseert, moet duidelijk zijn welke gegevens worden verzameld en waarom. Een museumbezoek hoeft niet te veranderen in een gelegenheid om bezoekers onnodig te profileren.

De aangekondigde samenwerking moet daarom niet alleen worden beoordeeld op technologische innovatie, maar ook op de kwaliteit van de uiteindelijke bezoekerservaring.

Mijn conclusie: AI moet de nieuwsgierigheid vergroten

De samenwerking tussen Prosus en het Rijksmuseum is interessant omdat zij AI koppelt aan een concrete maatschappelijke taak: kunst en cultuur toegankelijk maken voor meer mensen.

De grootste kans ligt niet in het vervangen van bestaande museumteksten door automatisch gegenereerde versies. De echte meerwaarde ontstaat wanneer bezoekers vragen kunnen stellen die aansluiten bij hun eigen interesses en vervolgens betrouwbare, goed onderbouwde informatie krijgen.

Daarvoor moet het museum wel de regie houden. AI kan helpen bij het vinden van verbanden, maar mag geen onbetrouwbare uitleg presenteren als historische waarheid. En technologie moet de aandacht niet afleiden van de objecten waarvoor mensen naar het museum komen.

Als de samenwerking daarin slaagt, kan AI meer doen dan informatie sneller beschikbaar maken. Het kan mensen helpen om langer te kijken, betere vragen te stellen en kunstwerken vanuit nieuwe perspectieven te ontdekken.

Dat zou een zinvolle vorm van innovatie zijn: niet meer technologie om de technologie, maar een betere toegang tot cultuur.